Paflagonya · Bartın · Kurucaşile
Homeros'un İlyada'sında adı geçen Paflagonya liman kenti Kromna, bugün Bartın'ın Kurucaşile ilçesine bağlı Tekkeönü (Hisar) kıyısında yaşıyor. Antik darphanesinden çıkan gümüş sikkelerden Osmanlı kalyonlarına, oradan bugün hâlâ kızakta doğan ahşap yatlara uzanan kesintisiz bir denizcilik hikâyesi.
Kromna, Karadeniz'in güney kıyısında, batıda Filyos (Billaios) Çayı ile doğuda Kızılırmak (Halys) arasında uzanan Paflagonya bölgesinin en eski liman yerleşimlerinden biridir. Sesamos (Amasra), Kytoros (Gideros), Erythinoi (Çakraz), Aigialos (Aydos) ve Tios (Filyos) ile aynı kıyı zincirinin halkası olan kent, antik coğrafyacıların tarifiyle Erythinoi'nin 60 stadion doğusunda, Kytoros'un 90 stadion batısında kurulmuştur. Bu tarif, modern araştırmacıları bugünkü Bartın Kurucaşile ilçe merkezinin yaklaşık 8 kilometre batısındaki Tekkeönü koyuna götürür.
Kurucaşile'nin üç bin yıla yaklaşan yerleşim geçmişinde önce Pala ve Kaşka toplulukları, ardından Fenikeli, Miletoslu ve Megaralı denizcilerin izi görülür. Bizanslı Stephanos, kentin adını Lykaon'un oğlu Kromnos'tan aldığını yazar. Tekkeönü çevresinde bulunup Amasra Müzesi'nde sergilenen Amazon portreli sikkeler, yazıtlı taşlar ve sütun parçaları ise yerleşimin arkeolojik tanıklarıdır.
Kentin adı, Batı edebiyatının en eski metinlerinden birinde geçer. Homeros, İlyada'nın ikinci kitabındaki Troya Kataloğu'nda, Troyalıların yanında savaşa katılan Paflagonyalıları sayarken Kromna'yı doğrudan anar. Bu kısa dize, Kromna'yı MÖ 12. yüzyıl efsanevi dünyasının haritasına yerleştirir ve kentin daha o çağda tanınan bir kıyı yerleşimi olduğunu gösterir.
Paflagonyalılara erkek yürekli Pylaimenes komuta ederdi; yaban katırlarıyla ünlü Enetlerin yurdundan gelmişlerdi. Kytoros'ta ve Sesamos çevresinde otururlar, Parthenios ırmağının kıyısına ünlü evlerini kurmuşlardı; kentleri Kromna, Aigialos ve yüksek Erythinoi'dur.
Aynı kıyı, Apollonios Rhodios'un Argonautika'sında da karşımıza çıkar: Kolkhis'e giden Argonautlar'ın rotası Kromna'nın önünden geçer. Kentin adı böylece hem Troya destanının hem de Altın Post efsanesinin denizyoluna yazılmış olur.
Strabon, MÖ 300 dolaylarında Pers prensesi ve Herakleia tiranı Dionysios'un eşi olan Kraliçe Amastris'in dört küçük kıyı kentini — Sesamos, Kytoros, Kromna ve Tios — birleştirerek kendi adını taşıyan Amastris (Amasra) kentini kurduğunu aktarır. Tios kısa süre sonra bu birlikten ayrılsa da Kromna, Sesamos ile birlikte yeni kentin kurucu çekirdeğinde kalır. MÖ 265–260 yıllarında kent Pontos kralı Ariobarzanes'e devredilir ve Mithridates savaşlarında Lucullus tarafından ele geçirilene dek Pontos egemenliğinde kalır.
Roma ve Bizans dönemlerinde küçük ama işlek bir kıyı yerleşimi olarak varlığını sürdüren Kromna, Erken Bizans kaynaklarında Kytoros ve Parthenia Kome ile birlikte Paflagonya'nın kasaba ölçekli merkezleri arasında sayılır. Ceneviz etkisinin ardından bölge, Kutalmışoğlu Süleyman Bey'in komutanı Karatekin ile Türk hâkimiyetine girer; 1395'te Yıldırım Bayezid, yöreyi Candaroğulları'ndan alarak Osmanlı topraklarına katar.
Kromna'nın merkezi kabul edilen Tekkeönü (Hisar) yerleşiminde, denize doğru uzanan andezit burun üzerinde yükselen Hisar Kalesi kalıntıları görülür. Yaklaşık yirmi metrelik şevin üstünde burnun güneydoğu ucundaki sur duvarları korunmuştur; kalenin üst kesiminde anakayaya oyulmuş, üzeri taş örgüyle tamamlanmış üç sarnıç bulunur. Kaleden denize inen bir mahzen galerisi ile çevredeki yedi kaya kuyusu, yörede kuşatma dönemlerinde su ve erzak saklamak için kullanıldıklarıyla anılır. Galerinin deniz tarafındaki ağzı, modern liman inşaatı sırasında kapanmıştır. Kalıntıların bulunduğu koyu, plajı ve atölyeleriyle birlikte Tekkeönü sayfasında ayrıntılı olarak anlattık.
I
Küre Dağları'nın denize paralel indiği Paflagonya kıyı şeridinde, doğal bir koy ile korunaklı bir burnun buluştuğu noktada kurulan Kromna, antik kaynaklarda Erythinoi ile Kytoros arasında tarif edilir. Bugünkü karşılığı Bartın Kurucaşile'nin Tekkeönü kıyısıdır.
II
Kromna kendi darphanesinde otonom sikke basmış bir kenttir. MÖ 4. yüzyıla tarihlenen gümüş drahmi ve tetrobollerin ön yüzünde defne çelenkli Zeus başı, arka yüzünde işlemeli stephane takan Hera ya da Tykhe başı ile KΡΩMNA lejandı yer alır. MÖ 330–300 arası bronz seride amphora, üzüm salkımı ve yunus görülür.
III
Antik liman geleneği kesintiye uğramadan sürdü. Kurucaşile, Tekkeönü ve Kapısuyu, Osmanlı donanmasının kalyon ihtiyacını karşılayan tersaneler diyarıydı; Evliya Çelebi de yörede kalyon inşa edildiğini yazar. Bugün aynı kıyıda kestane, çam ve meşeden ahşap tekne ve yat üretimi babadan oğula devam ediyor.
Kromna'nın liman kimliği, kent adını kaybettikten sonra da yaşamaya devam etti. Bartın kıyısı, Osmanlı donanmasının Karadeniz'deki başlıca gemi inşa merkezlerinden biriydi ve bu özelliğini 19. yüzyıla dek korudu. 1571 İnebahtı yenilgisinin ardından hızla yeni bir donanma kurulurken Bartın tezgâhlarında da gemi inşa edildi; 1650 tarihli bir fermanda Bartın, Sinop, Samsun ve Varna'da kalyon ve burtun sınıfı otuza yakın geminin yapımı emredildi. Evliya Çelebi, 17. yüzyıl ortasındaki Karadeniz gezisinde yörede kalyon tarzı gemiler inşa edildiğini ve başkente kereste gönderildiğini anlatır.
Ustaların dilinde bu meslek yalnızca marangozluk değildir: yörede tekne yapan kişiye kayık mimarı ya da kısaca mimar denir. Yüzyıllardır usta–çırak ilişkisiyle aktarılan bilgi, Türkiye'de ahşap gemi yapımının 1980–1990'lı yıllarda fiberglas ve çelik gövde karşısında büyük ölçüde durduğu dönemde bile Kurucaşile'de kesilmedi.
Üretim bugün de aynı üç kıyıda yoğunlaşıyor: Kurucaşile merkez, Tekkeönü ve Kapısuyu. Suya dayanıklılığı nedeniyle tercih edilen kestane ağacı, çam ve meşe ile birlikte kullanılıyor; on iki metrenin altındaki teknelerin kalıpları ustaların elinde hazır, daha büyük yatlarda mühendis çizimi devreye giriyor. Tamamlanan on beş, yirmi bir ve yirmi dört metrelik tekneler, yüzyıllardır olduğu gibi kızak yöntemiyle denize indiriliyor; küçük olanlar karayoluyla sahiplerine ulaştırılıyor.
Geleneği kurumsallaştıran iki adım öne çıkıyor. Birincisi, 1997'de açılan ve Türkiye'de ilk ve tek olan Kurucaşile Anadolu Ahşap Yat İnşa Meslek Lisesi; ikincisi, Tekkeönü'nde kooperatif öncülüğünde ve Batı Karadeniz Kalkınma Ajansı desteğiyle kurulan modern prefabrik atölye alanı. Atölye sayısının otuz yılda yirmiden sekize gerilediği bir tabloda, bu iki yapı zanaatın sürekliliği için en somut güvence sayılıyor.
Tekkeönü'ne gelen ziyaretçi, üç yüz metrelik doğal kumsalın hemen yanı başında hem Hisar Kalesi kalıntılarını hem de açık kapılı tekne atölyelerini aynı yürüyüşte görebilir. Kurucaşile Limanı, Çambu Koyu, Kapısuyu ve Karaman kıyıları ile içeride kalan Göldere Şelalesi, antik Kromna coğrafyasını bir günlük gezi rotasına dönüştürür. Antik kentin taşı ile bugünün kızağı, aynı koyda yan yana durur.
Kromna antik kentinin kalıntılarını taşıyan Tekkeönü (Hisar) koyu, Bartın merkezden 52 kilometrelik kıyı yoluyla ulaşılan Kurucaşile ilçe merkezinin yaklaşık 8 kilometre batısında yer alır. Kıyı yolu batıda Amasra ve Çakraz, doğuda Kapısuyu ve Cide yönünde devam eder. Yerleşim, harita servislerinde Hisarköy adıyla kayıtlıdır. Ulaşımın ayrıntısı, mesafeler ve çevredeki duraklar için Tekkeönü ve Kurucaşile sayfalarına bakabilirsiniz.
Kromna'nın hikâyesi bugün iki yerleşimin içinde sürüyor. Her ikisini de kendi sayfasında, mesafeleri ve pratik bilgileriyle birlikte ele aldık.